Sirdaryo Oʻzbekistonning eng uzun daryosi boʻlib, butun uzunligi boʻylab togʻli hududlardan tortib tekisliklar va qishloq xoʻjaligi yerlarigacha mamlakat hayotining muhim qismi boʻlib qolmoqda. Odamlar koʻpincha daryoga baliq ovlash, ochiq havoda dam olish va mahalliy landshaftlarni oʻrganish uchun kelishadi. Agar siz mashinasiz sayohat qilishni rejalashtirmoqchi boʻlsangiz, BirBir saytidagi "Xizmatlar" boʻlimida Sirdaryoga taksilar va transferlarni topishingiz mumkin, bu yerda Oʻzbekiston boʻylab xususiy haydovchilar va transport operatorlari eʼlonlar joylashtiradilar.
Amudaryo – Markaziy Osiyodagi uzunligi bo‘yicha ikkinchi va eng sersuv daryo hisoblanadi. Uzunligi 2540 km atrofida, havzasining maydoni esa 465 500 km2 dan oshadi. U Pomir tog‘larida Panj va Vaxsh daryolari qo‘shilgan joyda shakllanib, so‘ng Tojikiston, Afg‘oniston, Turkmaniston va O‘zbekiston hududlaridan o‘tib, Orol dengiziga quyiladi. O‘rtacha yillik oqimi bo‘yicha Amudaryo mintaqadagi eng yirik daryolardan biri sanaladi: suv hajmi yiliga taxminan 79 kub kilometrga yetadi, oqim tezligi ayrim uchastkalarda 1,5 m/s gacha boradi. O‘zbekiston hududida daryo 1200 km masofaga cho‘zilgan va qishloq xo‘jaligi sug‘orishi hamda sanoat uchun asosiy suv manbayi hisoblanadi. Uning qirg‘oqlarida bir vaqtlar butun sivilizatsiyalar, jumladan, qadimgi Xorazm ham vujudga kelgan. Bugungi kunda ham Amudaryo hayot manbai bo‘lib qolmoqda, biroq u XX asrning eng yirik ekologik fojialaridan biri – Orol dengizi halokati sababchisi bo‘lgan.
Amudaryo qayerdan boshlanadi
Amudaryo Pomir va Tyan-Shan tog‘laridan boshlanadi. U yerda Panj va Vaxsh daryolari qo‘shilib, kuchli oqim hosil qiladi va g‘arbga yo‘naladi. Asrlar davomida daryo o‘z o‘zanini o‘zgartirib kelgan va bu o‘zgarishlar har doim uning qirg‘oqlarida paydo bo‘lgan shaharlar va vohalarning rivojlanishiga ta’sir ko‘rsatgan.
Amudaryoning xususiyatlari:
O‘zbekiston hududidan 1200 km masofada oqib o‘tadi O‘rtacha chuqurligi – taxminan 6-8 metr Oqim tezligi – 1,5 m/s gacha Ilgari Orol dengiziga quyilgan
Amudaryo va Sirdaryo – O‘zbekistonning asosiy daryolari
O‘zbekiston daryolari xususida so‘z yuritganda, birinchi navbatda doimo Amudaryo va Sirdaryo tilga olinadi. Ular mintaqaning asosiy “qon tomirlari” hisoblanadi. Sirdaryo Tyan-Shan tog‘laridan boshlanib, Norin va Qoradaryo daryolari qo‘shilgan joyda shakllanadi. Irmoqlar tizimi Amudaryo singari Orol dengiziga quyiladigan kuchli suv oqimini hosil qiladi. Bu daryolar suvining salmoqli qismi sug‘orishga sarflanadi. Oqimning 80 foizigacha qismi paxta va sholi dalalarini sug‘orishga yo‘naltiriladi. Bu qishloq xo‘jaligiga ko‘maklashsa-da, butun mintaqa ekotizimini o‘zgartiradi.
Amudaryoning qishloq xo‘jaligidagi ahamiyati
Ming yillar davomida Amudaryo hosildorlik manbai bo‘lib kelgan. Daryo suvi O‘zbekistonning g‘arbiy hududlari va Farg‘ona vodiysi dalalarini suv bilan ta’minlagan. Suvni uzoq masofalarga yetkazish maqsadida Amudaryo bo‘ylab yirik sug‘orish kanallari barpo etilgan. Tarixchilarning ta’kidlashicha, aynan daryo tufayli qadimgi Xorazm davlati ravnaq topgan. Uning poytaxtlari Amudaryo qirg‘oqlarida bunyod etilgan bo‘lib, Ayozqal’a va Tuproqqal’a qal’alari hamon daryoning savdo va hayot markazi bo‘lgan davrlarni eslatib turadi.
Amudaryoning baliq zaxiralari:
Sazan (ayrim namunalari 18 kilogrammgacha yetadi) Jerex Orol mo‘ylovdori (Qizil kitobga kiritilgan) Amudaryo forelі
Amudaryo va Orol dengizi
XX asr o‘rtalarida Orol dengizi dunyodagi eng yirik dengizlardan biri bo‘lgan: uning maydoni 68 ming kvadrat kilometrdan oshgan. O‘sha yillarda portlarga baliqchilik kemalari kirib kelgan, mahalliy aholi esa asosan baliq ovlash bilan kun kechirgan. 1960-yillarda SSSRda paxta yetishtirish sohasini rivojlantirishga qaror qilinib, Amudaryo va Sirdaryo suvlari dalalarni sug‘orish uchun yo‘naltirildi. Qirq yil ichida dengiz o‘z maydonining qariyb 90 foizini yo‘qotdi. Bu ekologik fojia yuzaga kelishida ikkala daryo ham hal qiluvchi rol o‘ynadi.
Ushbu qaror oqibatlari quyidagi o’ta nojo’ya xolatlarga olib keldi:
Dengiz o‘rnini Orolqum cho‘li (38 ming km²) egalladi Baliqchilik kemalari qumlar orasida hech kimga keraksiz matohdek zanglab qoldi O‘zbekiston va qo‘shni mamlakatlarda iqlim sezilarli darajada o‘zgardi Butun boshli baliq zaxiralari yo‘q bo‘lib ketdi Bugungi kunda sobiq dengiz hududida o‘rmonzorlar barpo etilmoqda, qishloq xo‘jaligida esa suvni tejash imkonini beruvchi tomchilatib sug‘orish usuli bosqichma-bosqich joriy etilmoqda. Barcha qiyinchiliklarga qaramay, Amudaryo O‘zbekistonning asosiy daryolaridan biri bo‘lib qolmoqda. U mamlakatning bir necha viloyatlari va 15 milliondan ortiq aholini suv bilan ta’minlaydi. O‘zbekistonda Amudaryo va Sirdaryodan tashqari o‘nlab kichik daryolar ham mavjud bo‘lib, ular qishloq xo‘jaligi va mahalliy aholi uchun muhim ahamiyatga ega.
Amudaryoga sayohat: yo‘nalishlar va transport vositalari
Daryoga turli yo‘llar bilan yetib olish mumkin. Ko‘pincha sayohatchilar asosiy tayanch nuqta sifatida Urganch yoki Nukusni tanlashadi. Eng qulay usul – bu yo‘lovchi tashish xizmatlaridan yoki transferdan foydalanish, ayniqsa Nukus yoki Urganchdan yo‘lga chiqayotgan bo‘lsangiz. Erkin sayohatni afzal ko‘ruvchilar uchun BirBir orqali transport vositasini ijaraga olish yoki hatto daryo oqimi bilan birga harakatlanish uchun velosipedni tanlash imkoniyati ham bor.
O‘zingiz bilan nimalar olishingiz kerak
Daryo bo’yida hordiq chiqarish uchun quyidagilarni olishni tafsiya qilamiz: Chodir va kerakli jihozlar: ochiq havoda, suv bo‘yida tunash eng yorqin taassurotlardan biri bo’ladi. Baliq ovlash anjomlari: baliqchilarning aytishicha, bu yerda hali ham 10 kg dan og‘irroq sazan baliqlarini tutish mumkin ekan. Kamera yoki professional suratga olish xizmatlari: Amudaryodagi quyosh botishi manzaralari go’zal suratlarda aks ettirish va saqlashga arziydi.
Amudaryo bo’ylab 48 soat ichida
1-kun: Nukus Savitskiy muzeyiga tashrif buyuring. Bu yerda rus avangardining noyob kolleksiyasi, jumladan, Sovet davrida "rasmiyatchilik" deb hisoblangan Malevich va Falk asarlari saqlanadi. 2-kun: Mo‘ynoq Nukusdan yo‘l taxminan uch soat davom etadi. Bu yerda mashhur "kemalar qabristoni"ni – sobiq dengiz o‘rnidagi qumda qotib qolgan kemalarni ko‘rishingiz mumkin.
Ekstremallar uchun: baliq ovlash va kemping
Amudaryo haqiqiy sarguzashtlar uchun juda mos. Tajribali baliqchilar yirik baliq tutish mumkin bo‘lgan joylarni aytib berishadi. Chodirni deyarli hamma joyda o‘rnatish mumkin, lekin mahalliy aholidan so‘rab olgan ma’qul. Zarur jihozlar: Spinning va yaltiroq xo‘raklar (sazan yorqin xo‘raklarni afzal ko‘radi) GPS navigator – irmoqlarda adashib qolish oson Gaz plitasi – qirg‘oqda o‘tin kam uchraydi Repellent, chunki yozda bu yerda chivinlar ko‘p bo‘ladi
Sayohatga puxta tayyorgarlaning
Amudaryoga sayohat ortiqcha tashvishsiz o‘tishi uchun transport va jihozlarni BirBir platformasidan topishingiz mumkin. Avtomobil ijarasi, chodirlar, jihozlar – bularning barchasi bir necha tugmani bosish bilan rasmiylashtiriladi. Daryolar mavsumga qarab o‘zgarib turadi: bahorda muzliklarning erishi tufayli ular shiddatli oqadi, yozda tinchroq bo‘ladi, kuzda esa oltin ranglarni aks ettiradi. Shunday qilib, sayohatni yilning istalgan faslida rejalashtirish mumkin.
